21 oktober 2026 · 5 min lezen · Redactie: Dr. Karel Anseeuw, huisarts
Slapeloosheid bij ouderen: wat helpt, en wanneer is het dringend?
Met de jaren verandert de slaap. Veel ouderen slapen lichter, worden vaker wakker en zijn 's morgens vroeger op. Dat is op zich normaal. Slecht slapen is zelden een reden om 's nachts de huisarts van wacht te bellen. Maar soms zit er iets achter dat niet kan wachten. Dit artikel helpt u het onderscheid maken, en legt uit wat u zelf kunt doen.
Bel 112
- Iemand is plots verward, suf of niet goed wekbaar, of gedraagt zich heel anders dan gewoonlijk.
- Ernstige ademnood, of pijn op de borst die langer dan 15 minuten duurt, of met zweten, kortademigheid, misselijkheid of uitstraling naar arm, kaak of rug.
- Een val met hoofdletsel met bewustzijnsverlies, braken of toenemende sufheid.
- Een scheve mond, spraakproblemen of krachtsverlies.
- Iemand denkt aan zelfdoding en heeft een concreet plan of de middelen bij de hand.
Naar de spoeddienst (zelfde dag)
- Na een val kunt u niet steunen, of het been is verkort of naar buiten gedraaid: ga dezelfde dag naar de spoeddienst. Bel 112 als het vervoer niet veilig kan, of bij hoofdletsel met sufheid.
Bel 1733 (huisarts van wacht)
Buiten de openingsuren van uw huisarts, als het niet kan wachten:
- U kunt niet slapen door pijn die u met de gewone middelen niet onder controle krijgt en die niet kan wachten tot morgen.
- U kunt niet plassen terwijl u aandrang hebt.
- U bent 's nachts kortademig als u plat ligt en dat is nieuw, zonder de 112-tekens hierboven.
- Na een val hebt u veel pijn, maar u kunt wel steunen.
Eigen huisarts tijdens de kantooruren
- U slaapt al enkele weken slecht en voelt zich overdag moe of somber.
- U neemt slaapmiddelen en wilt minderen of stoppen.
- Uw partner merkt dat u hard snurkt met ademstops, of dat u 's nachts onrustige benen hebt.
- U moet 's nachts vaak plassen.
- U wilt hulp zoals cognitieve gedragstherapie bij slapeloosheid.
Somber, eenzaam of donkere gedachten?
Wat is normaal en wat is slapeloosheid?
Ouderen hebben vaak minder diepe slaap en worden 's nachts vaker wakker. Wie overdag fit is, slaapt waarschijnlijk genoeg, ook al voelt de nacht kort. Van slapeloosheid spreken we als u slecht slaapt én er overdag last van hebt: moe, prikkelbaar, slecht geconcentreerd.
Slecht slapen heeft vaak een oorzaak die aangepakt kan worden: pijn, 's nachts plassen, kortademigheid, zorgen of somberheid, snurken met ademstops, onrustige benen, of medicatie. Bespreek dat met uw huisarts.
Wat u zelf kunt doen
- Sta elke dag op hetzelfde uur op, ook na een slechte nacht.
- Ga pas naar bed als u slaperig bent. Ligt u lang wakker, sta dan even op, doe iets rustigs in een andere kamer bij gedempt licht en ga terug als u slaperig wordt.
- Gebruik het bed om te slapen, niet om tv te kijken of te piekeren.
- Ga overdag naar buiten. Daglicht en beweging helpen uw biologische klok.
- Beperk dutjes overdag tot een kort middagdutje, niet laat op de dag.
- Vermijd koffie, thee en cola vanaf de namiddag, en drink geen alcohol om in te slapen: alcohol maakt de slaap onrustiger.
- Drink 's avonds wat minder als u vaak moet plassen.
- Veiligheid: zorg voor een nachtlampje en een vrije weg naar het toilet. Sta rustig op.
Cognitieve gedragstherapie bij slapeloosheid
De best onderbouwde behandeling bij aanhoudende slapeloosheid is cognitieve gedragstherapie bij insomnie (CGT-I). U leert gewoonten en gedachten aanpassen die de slaap in de weg zitten. Een onderdeel is soms dat u tijdelijk korter in bed ligt om de slaap te verdiepen. Doe dat bij voorkeur onder begeleiding: bij sommige aandoeningen, zoals epilepsie of ernstige angst of depressie, is het niet geschikt, en bij ouderen is extra aandacht voor vallen en slaperigheid overdag nodig.
Uw huisarts kan u begeleiden of doorverwijzen. Vraag ook na of een psycholoog in uw buurt CGT-I aanbiedt. Volgens het RIZIV kunt u bij een geconventioneerde eerstelijnspsycholoog terecht zonder voorschrift voor psychologische ondersteuning. Vanaf 24 jaar is de eerste individuele sessie gratis en betaalt u daarna 11 euro per sessie (4 euro met verhoogde tegemoetkoming). U vindt een psycholoog via de zoekmachine op de website van het RIZIV.
Slaapmiddelen: voorzichtig op oudere leeftijd
- Start nooit zelf een slaapmiddel en neem geen pillen van iemand anders.
- Slaap- en kalmeermiddelen (zoals benzodiazepines en verwante middelen) geven bij ouderen meer kans op sufheid overdag, vallen en botbreuken. Bij langdurig gebruik raakt u er aan gewend en werken ze minder.
- Gebruikt u ze al lang? Stop niet plots. Dan kunt u ontwenningsklachten krijgen, zoals slechter slapen, onrust en angst. Afbouwen gebeurt langzaam, in kleine stappen. Het tempo spreekt u af met uw huisarts.
- Ook vrij verkrijgbare middelen, zoals melatonine of plantaardige slaapmiddelen, bespreekt u best eerst met uw huisarts of apotheker, zeker als u andere medicatie neemt.
Een voorbeeld: een man van 78 neemt al jaren elke avond een slaappil en valt twee keer in een maand 's nachts op weg naar het toilet. Zijn huisarts stelt een rustig afbouwschema op en bekijkt waarom hij 's nachts zo vaak moet plassen.
Veelgestelde vragen
Is de wachtpost er voor slapeloosheid?
De huisarts van wacht is er voor klachten die niet kunnen wachten tot de volgende werkdag. Slecht slapen op zich kan bijna altijd wachten tot uw eigen huisarts open is. Bel 1733 wel bij bijvoorbeeld hevige pijn of niet kunnen plassen, en 112 bij plotse verwardheid of andere alarmtekens.
Mijn moeder neemt al jaren een slaappil. Moet ze stoppen?
Stop niet plots. Bespreek met de huisarts of afbouwen zinvol is. Afbouwen gebeurt langzaam en in kleine stappen, in een tempo dat u samen afspreekt.
Helpt melatonine?
Dat verschilt per persoon en per situatie. Bespreek het met uw huisarts of apotheker voor u het neemt, zeker als u andere geneesmiddelen gebruikt.
Mijn vader is 's nachts plots verward. Is dat slapeloosheid?
Nee. Plotse verwardheid kan wijzen op een infectie, uitdroging, een bijwerking van medicatie of een beroerte. Bel 112.
Bronnen
- Thuisarts.nl (NHG): Ik wil stoppen met slaappillen
- Thuisarts.nl (NHG): Ik ga korter in bed liggen als behandeling om beter te slapen
- RIZIV: Eerstelijns psychologische zorg in een netwerk voor geestelijke gezondheid
- Zelfmoordlijn 1813
- Tele-Onthaal 106
Thuisarts.nl is de patiëntensite van het Nederlandse Huisartsen Genootschap (NHG); we gebruiken ze als aanvulling.
Over de redactie: Dr. Karel Anseeuw is huisarts in Sint-Truiden en in Genk (Medpoint Sledderlo). Deze site is onafhankelijk en niet-commercieel; ze verwijst naar de officiële diensten en vervangt geen consultatie.
Dit artikel vervangt geen individueel medisch advies. Bij twijfel: bel 1733 of uw huisarts; bij alarmtekens 112. Laatste herziening: 21 oktober 2026.